Оқу бағдарламасының негізіндегі әдістеме

Кіріспе

Соңғы шамамен 5 жылда ағылшын тілін шет тілі ретінде оқыту саласы түбегейлі өзгерді, ал Smrt білім алушылардың оқу тәсіліндегі осы маңызды өзгерістің алдыңғы қатарында тұр.

Бұл құжатта Smrt оқу бағдарламасының теориялық негіздері нақты баяндалады: аудиториядағы оқыту элементтері, сондай-ақ мұғалім мен білім алушы арасындағы дәстүрлі оқытуды технология арқылы аралас оқытумен ұштастырудың негіздемесі қарастырылады.

Сипаттама

Қазір CCEL оқу орнында қолданылып жүрген Smrt оқу бағдарламасы мына деңгейлерден тұрады:

• ENG 110 (Beginners деңгейіне баламалы, CEFR A1 (төмендегі қосымшаны қараңыз))
• ENG 115 (Low-Intermediate, A2)
• ENG 120 (Intermediate, B1)
• ENG 125 (Upper-Intermediate, B2)
• ENG 130 (Advanced, C1)
• ENG 140 (EAP, B2–C1)
• ENG 145 (EAP, C1+)

Әр деңгейдің мазмұны бүкіл оқу бағдарламасы бойында біркелкі құрылған, сондықтан білім алушылар бір деңгейден келесісіне кедергісіз өтеді. Мазмұнның мысалдары:

• Медиа: TED баяндамалары, YouTube бейнеүзінділері, түрлі дереккөздерден алынған жаңалық үзінділері, әртүрлі акценттер берілген аудиоүзінділер
• Бөлім құрылымы: мақсатты жаттығулары бар грамматика, айтылым, оқылым, жазылым, сөздік, медиа
• Тапсырмалар: бос орынды толтыру (cloze) жаттығулары, сөйлемді түрлендіру, сөздік қорды кеңейту, тыңдап түсіну, конспект жазу, пікірталастар, есеп шығару тапсырмалары
• Аудиториядағы жұмыс: мұғалім мен білім алушының өзара әрекеті, білім алушылардың өзара әрекеті, жеке жұмыс, жұптық жұмыс, шағын топтар, бір-бірінің қатесін түзету

Негіздеме

Smrt мүмкіндік беретін оқу және оқыту тәсілі тілді меңгеруге әлеуметтік-мәдени тұрғыдан қараудан туындаған көптеген қағидаттарға сүйенеді: оқыту үдерісіндегі контекстің, өзара әрекет пен диалогтың маңызын мойындау, оқуды скаффолдинг (білім алушыны кезең-кезеңімен қолдау) арқылы ұйымдастыру, тіл мен мәдениеттің медиациясы. Негізгі қағидаттардың бірі: «тіл мен мәдениетті меңгеру түбінде бірлескен үдеріс болып саналады, онда әлеуметтік тұрғыда қалыптасқан білім мен дағдылар жеке қабілеттерге айналады» (Hall 2012, p.48). Бұл көзқарасты аудиториядағы жұмысқа енгізу коммуникативті тәсіл (Communicative Language Teaching, CLT) деп аталатын оқыту тәсіліне алып келеді (Savignon 1991). Ол тілді меңгеруді тілдік құрылымдарды игерудің механикалық үдерісі ретінде қарастыратын когнитивтік тәсілдерге жауап ретінде пайда болды. Назар қайталау және алмастыру жаттығуларынан білім алушылардың күнделікті жағдайына қатысты мағыналы сөйлемдер құра білуі керек деген түсінікке ауысты. Мақсат: грамматикалық білімнің жекелеген элементтерін тексеретін тесттерден жоғары балл алу емес, білім алушыларға мағына жасауға мүмкіндік беру (Savignon 1991).

Бұл тәсілдің Smrt жүйесіне қатысты екі маңызды элементі бар: бірлескен оқыту және Smrt жүйесінің білім алушылардың қажеттіліктеріне бейімделуі.

Бірлескен оқыту

Smrt білім алушыларды мақсатты тілді шынайы әрі мағыналы түрде қолдану үшін бірлесіп (жұппен және/немесе шағын топпен) жұмыс істеуге ынталандыратындай етіп жасалған. Мұны әр деңгейдің әр бөлімінен көруге болады: мысалы, білім алушылар алдымен мақсатты грамматикалық құрылымды дұрыс қолдануға бағытталған жаттығу әрекеттерін бірге орындайды, содан кейін Smrt ұсынған жағдаяттарға негізделген сөйлеу әрекеттеріне көшеді. Бұл әрекеттер кезінде мұғалім көбіне бағыттаушы және/немесе ресурс рөлін атқарады (Harmer 2007), ал мақсат оқуды табысты скаффолдингпен қамту болып табылады. Аудиторияда скаффолдинг: мұғалім білім алушыны жақын даму аймағында (Vygotsky 1994) бағыттап, қолдайтын үдеріс, соның арқасында білім алушы көмексіз игере алмайтын дағдыларды меңгереді. Мұнда скаффолдинг тапсырманы жеңілдетуді, бағыт беруді, тапсырманың маңызды белгілерін атап көрсетуді, көңіл қалуын басқаруды және үлгі көрсетуді қамтиды (Wood et al. 1976). Бұл білім алушыларға оқудағы дербестікті дамытуға мүмкіндік береді, ал ол коммуникативті тәсіл теориясының өзегі саналады.

Скаффолдинг оқу бағдарламасына курсты жобалау және оқу материалдары деңгейінде алдын ала енгізілуі де, мұғалім аудиторияда білім алушылардың сол сәттегі қажеттіліктеріне қарай жүзеге асыруы да мүмкін және солай болуы тиіс. Осылайша макродеңгейдегі және микродеңгейдегі скаффолдингті ажыратуға болады: бірі мұғалімнің білім алушылардың түрлі қажеттіліктерін ескеретін «тапсырмаларды жоспарлау, іріктеу және ретке келтіру» қабілеті, екіншісі оның «оқытуға қолайлы сәтті», яғни аудиториядағы кездейсоқ жағдайды пайдалана білуі (Hammond and Gibbons 2005, pp. 10-11). Smrt мұны жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Қатысу, яғни білім алушылар арасындағы және білім алушы мен мұғалім арасындағы өзара әрекет, ортақ құжаттардағы ауызша және жазбаша бірлескен жұмыс арқылы жүзеге асады. Мысалы, білім алушылар бір-бірінің жазба жұмыстарын Google docs арқылы аудиторияда немесе сабақтан тыс өзіндік жұмыс ретінде өзара өңдей алады. Әр бөлімде материал сызықтық емес түрде ұйымдастырылған, бұл мұғалімдерге білім алушылардың қажеттіліктеріне барынша сай келетін сабақтарды таңдап, жоспарлауға мүмкіндік береді, ал білім алушыларға аудиториядан тыс өздерін қызықтыратын салалармен жұмыс істеуге жол ашады. Осылайша білім алушылардың дербестігі артып, оқуға деген уәжі күшейеді.

Мұғалімнің рөлі: білім алушылар білім мен дағдыларды ішкі игеретін мәдениет пен тіл медиациясының үдерісін қамтамасыз ету. «Бұл үдеріс мұғалімдер білім алушыларды ... білім беру дискурсына араластырған кезде олардың когнитивтік және тілдік әлеуметтенуін қамтиды» (Hammond and Gibbons 2005, p.8). Медиацияға технологиялар сияқты құралдар немесе медиациялаушы артефактілер де ықпал етеді (Motteram and Sharma 2009).

Білім алушының қажеттіліктеріне бейімделу: цифрлық сауаттылық

Тілді қолдану мен технологияны қолдану барған сайын бір-бірінен ажырамас бола түсуде, сондықтан тіл мұғалімдеріне білім алушылардың цифрлық сауаттылық дағдыларын дамыту қажет. Ағылшын тілін үйренудегі уәждеуші фактор: болашақ академиялық және кәсіби мансапта, сондай-ақ әлеуметтік мақсаттарда веб-негізделген цифрлық құралдарды пайдалану ниеті мен қажеттілігі. Осылайша технологияның аудиторияда қалыпты құбылысқа айналуы оның білім алушылар өміріндегі қалыпты орнын көрсетеді. Технология аудитория қабырғасынан тыс шынайы әлеммен байланыс орнатып, тілді қолдануға контекст береді (Motteram and Sharma 2009). Smrt аудиториядағы мұғаліммен бетпе-бет өзара әрекетті онлайн мазмұнмен ұштастыратын аралас оқыту әдісін іске асырады; осылайша технология тапсырмаларға да кіріктірілген, аудиторияның өзіне де енгізілген. Цифрлық құралдар тіл мен мәдениеттің медиациясын қолдайды.

Smrt өте икемді және білім алушыларға аудиторияда өз қарқынымен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мұғалімдер аудиториядағы жағдайды бақылап, барлық білім алушының оқудан барынша пайда алуы үшін қарқынды бірден өзгерте алады. Мысалы, бұл жазба жұмысына арналған қосымша әрекеттер немесе зерттеу мүмкіндіктері болуы мүмкін, не болмаса жылдам меңгеретін білім алушыларға мұғалімнің блогы арқылы нәзік грамматикалық мәселелерге қол жеткізу мүмкіндігі берілуі мүмкін. Бұл білім алушыларға құзыреттерін тереңірек деңгейде дамытуға мүмкіндік береді. Бетпе-бет және онлайн материалдардың үйлесімі мұғалімге білім алушылардың қажеттіліктеріне ең сай келетін ортаны пайдалануға және оқыту формасын әрекет түріне сәйкестендіруге мүмкіндік береді (Motteram and Sharma 2009). Аудиториялық уақытты еркін сөйлеуді дамытуға және грамматика сияқты «бұлыңғыр» салаларды мұғалімнің түсіндіруіне жұмсауға болады, ал білім алушылардың өзіндік жұмысы «айқын» салаларға, мысалы, нақты иә/жоқ жауабын бере алатын интерактивті сайт арқылы сөздік қорды игеруге және сабаққа дейінгі оқылым әрекеттеріне шоғырлана алады. Бұл толыққанды оқу ортасын қалыптастыруда білім алушылар үшін де, мұғалімдер үшін де баға жетпес көмек.

Аутентті контекст

Smrt тілді мағыналы контекске қояды: интернеттен кез келген уақытта қолжетімді тыңдалым әрекеттерінен бастап жаңалық дереккөздері сияқты жұмыс істеп тұрған сайттардағы өзекті оқу материалдарына дейін шынайы өмірден алынған ауқымды материал беріледі. Білім алушылар өзара байланысқан ортада өмір сүреді, сондықтан осы ресурстарды пайдалану арқылы оқу олардың күнделікті өмірімен тікелей әрі өзекті байланыс орнатады. Smrt ағылшын тілінде сөйлемейтін елдердегі білім алушыларға веб-материалдарға қол жеткізуде делдал болады: тиісті материалдарды мұқият іріктеп, оларды оқуға мүмкіндік беретін байланысты тапсырмалар мен әрекеттермен ұштастыру арқылы олардың бұл материалдармен танысуын скаффолдингпен қамтиды. Технологияның мүмкіндіктері бірлескен және коммуникативті оқу бағдарламасын жүзеге асыруға жағдай жасайды.

Құзыреттілікті дамыту

Smrt алға ұмтылуға және ілгерілеуге бағытталған. Krashen ұсынған енгізу гипотезасы (Input Hypothesis, i+1) (Krashen 1982) білім алушыларды коммуникативтік құзыреттілігін дамыту үшін өздеріне және басқаларға үнемі жаңа мақсат қоюға ынталандырады, ал Smrt мұны қауіпсіз, командалық ортада қолдайды. Smrt білім алушылардың құзыреттілігін деңгей бойынша қалыптастырады және оларды тілді нақты мақсаттарда қолданудан (мысалы, ENG 110 деңгейінде әдеттер мен күн тәртібін сипаттау) дерексіз идеялар мен ұғымдарды ой елегінен өткізіп, білдіруге (мысалы, ENG 130 деңгейінде себептер туралы болжам жасау және гипотеза айту) дейін жетелейді. (Негізгі функциялардың толық тізімін қосымшадан қараңыз.) Жүйе апта сайынғы және ай сайынғы тесттерді қамтиды. Апта сайынғы тесттер қалыптастырушы бағалауға жатады және білім алушылардың сол аптадағы грамматиканы, сөздікті және тілдік функцияларды түсінуін бағалауға арнайы жазылған. Олар білім алушылар мен мұғалімдерге не түсінілгені және ішкі игерілгені, не түсінілмегені туралы нақты кері байланыс береді. Өз кезегінде бұл мұғалімдерге сол аптадағы сабақтардың қайта қарауды қажет ететін тұстарына назар аударуға мүмкіндік береді. Ай сайынғы тесттер жиынтық бағалауға жатады: олар жекелеген білім алушының деңгейін дәл бағалап, оның басқа деңгейдегі топқа ауысуы керек-керек еместігін анықтауға көмектеседі, сондай-ақ ай сайынғы есептер үшін де (кейбір мемлекеттік органдар талап еткендей) пайдаланылуы мүмкін. Тесттер білім алушыларға, әсіресе жоғары деңгейлерде, халықаралық деңгейде танылған тілдік тестілеу жүйелерінде кездесуі мүмкін сұрақ түрлерімен жұмыс істеу тәжірибесін береді. Сонымен қатар тестілеу жазбаша және ауызша сөйлеудің сапалық бағалауын да қамтиды, осылайша ілгерілеу жан-жақты бағаланады.

Құзыреттер

Коммуникативтік құзыреттерге назар аудару оқу бағдарламасына нені енгізу туралы шешімдерге принципті негіз береді (Hall 2012, p.117). Коммуникативтік тілдік құзыреттілікті дамыту Smrt жүйесі үшін де, білім алушының ілгерілеуі үшін де шешуші мәнге ие. Оны төрт өлшемге бөлуге болады: лингвистикалық, мәтіндік, әлеуметтік-мәдени және функционалдық. Бұған қоса, стратегиялық құзыреттілік жалпылама құзыреттілік ретінде қарастырылады, ол «тілдік құзыреттіліктің барлық басқа құрамдас бөліктерін тілді қолданудың нақты контексі мен жағдайына кіріктіру мен қолдануды басқарады» (Pawlikowska - Smith 2002, p.6).

Лингвистикалық құзыреттілік

Лингвистикалық құзыреттілік лексикалық, фонологиялық және синтаксистік білім мен дағдыларды қамтиды, басқаша айтқанда, сөйлем құру және айту, сөздер мен ережелерді білу. Бұлар білім алушылардың оқуда ілгерілеуі үшін өте маңызды, сондықтан Smrt оларға арнайы бағытталған. Сөздік қорды молайту әрекеттері, грамматикалық құрылымдарды жаттықтыру, сөйлемді түрлендіру, айтылымды жаттықтыру Smrt жүйесінің әр деңгейінде бар.

Мәтіндік құзыреттілік

Бұл білім алушылардың жазбаша және ауызша дискурсты қалай басқаратынын дамытады, мысалы, әсіресе ұзағырақ дискурс немесе мәтін үзінділерінде байланыстырушы құралдарды, мәтіннің тұтастығын, дискурс маркерлерін, әңгімені бастау және жалғастыру тәсілдерін т.б. қолдануды. Жоғары деңгейлерде бұған көбірек көңіл бөлінеді.

Әлеуметтік-мәдени құзыреттілік

Бұл білім алушылардың тілді нақты жағдайларда қалай қолданатынына және осы қолданыстың әлеуметтік-мәдени қырларына қатысты. Оған әдептілік ережелері; стильге, диалектіге немесе тіл нұсқасына сезімталдық; стилистикалық орындылық нормалары; «табиғилыққа» сезімталдық; идиомалар мен бейнелі тілді білу; мәдениетті, әдет-ғұрыпты және институттарды білу; мәдени сілтемелерді білу; сондай-ақ әлеуметтік қарым-қатынас орнату және сақтау үшін өзара әрекет дағдылары арқылы тілді қолдану жатады. Бұлар Smrt 110 деңгейінің ең басынан, білім алушылар танысу мен амандасудың орынды тәсілдерін үйренген кезден бастап, тілдің академиялық және ресми қолданысының орындылығына көбірек мән берілетін Smrt 130 деңгейіне дейін қамтылады. Бүкіл бағдарлама бойы бұған рөлдік ойындар, бейнеүзінділер, оқылым және жазылым әрекеттері арқылы қол жеткізіледі.

Функционалдық құзыреттілік

Функционалдық қолданыс білім алушылардың қолындағы тілдік ресурстарға және олардың өмірдегі нақты функцияларды, мысалы, өтініш жасауды, ұсыныс білдіруді, шақыруды т.б. орындау үшін тілдің белгілі бір қырларын қалай пайдаланатынына қатысты. Бұлар Smrt жүйесінде біртіндеп енгізіледі және білім алушылар барлық деңгейден өткенде құзыреттілікке жетуге бағытталады. Қысқасы, Smrt осының бәрін стратегиялық құзыреттілік деп аталатын ұғымға біріктіреді: мұғалім мен білім алушылар бірлесіп коммуникативтік қабілеттерді бағалайды және білім алушылардың қарым-қатынасындағы нақты қиындықтар мен үзілістерді түзетеді, соның нәтижесінде тілдік функционалдықтың тиімділігі артады.

Әдебиеттер тізімі

Hall, J.K. (2012) Teaching and Researching Language and Culture, (2nd edition), Harlow, Pearson Longman

Hammond, J. and Gibbons, P. (2005) ‘Putting scaffolding to work: the contribution of scaffolding in articulating ESL education’, Prospect, vol. 20, no. 1, pp. 6–30.

Harmer, J. (2007) The Practice of English Language Teaching (4th edition), Harlow, Longman

Krashen, S. (1982). Principles and practices in second language acquisition. Oxford: Pergamon

Motteram, G. and Sharma, P. (2009) ‘Blending learning in a Web 2.0 world’, International Journal of Emerging Technologies & Society, vol.7, no .2, pp. 83–96

Pawlikowska - Smith, G. (2002) Canadian Language Benchmarks 2000: Theoretical Framework. Centre for Canadian Language Benchmarks

Savignon, S.J. (1991) ‘Communicative Language Teaching: State of the Art’ TESOL Quarterly, vol. 25, no. 2, pp. 261-277

Vygotsky, L.S. (1994) ‘Interaction between learning and development’ in Stierer, B. and Maybin, J., (eds) Language, Literacy and Learning in Educational Practice, Clevedon, Multilingual Matters Limited.

Wood, D., Bruner, J.S. and Ross, G. (1976) ‘The role of tutoring in problem solving’, Journal of Child Psychology, vol. 17, no. 2, pp. 89–100

Smrt оқу бағдарламасының теориясы туралы құжатқа қосымша

Smrt деңгейлерінің шет тілін меңгерудің жалпыеуропалық құзыреттері (CEFR) шкаласымен салыстырылуы. Сілтеме

Ағылшын тілі деңгейлерінің баламалық кестесі