Oʻquv dasturi ortidagi metodika

Kirish

Soʻnggi besh yil ichida ingliz tilini chet tili sifatida oʻqitish sohasi tubdan oʻzgardi va Smrt oʻquvchilar oʻrganish usulidagi bu muhim oʻzgarishning oldingi saflarida turibdi.

Ushbu hujjatda Smrt oʻquv dasturining nazariy asoslari aniq bayon etiladi: sinfda oʻqitish unsurlari hamda anʼanaviy oʻqituvchi va oʻquvchi mashgʻulotini texnologiyalar bilan boyitilgan aralash taʼlim shakli bilan uygʻunlashtirish sabablari koʻrib chiqiladi.

Tavsif

Hozirda CCELda qoʻllanayotgan Smrt oʻquv dasturi quyidagi darajalardan iborat:

• ENG 110 (boshlangʻich daraja, CEFR boʻyicha A1 darajasi (quyidagi ilovaga qarang))
• ENG 115 (quyi oʻrta daraja, A2)
• ENG 120 (oʻrta daraja, B1)
• ENG 125 (yuqori oʻrta daraja, B2)
• ENG 130 (yuqori daraja, C1)
• ENG 140 (akademik ingliz tili, B2–C1)
• ENG 145 (akademik ingliz tili, C1+)

Har bir daraja mazmuni butun oʻquv dasturi davomida izchil boʻlib, oʻquvchilar bir darajadan keyingisiga uzilishsiz oʻtadi. Mazmunga misollar:

• Media: TED maʼruzalari, YouTube videolari, turli manbalardan olingan yangiliklar lavhalari, turli talaffuzlar aks etgan audio yozuvlar
• Boʻlim tuzilishi: maqsadli mashqlar bilan grammatika, gapirish, oʻqib tushunish, yozish, lugʻat, media
• Topshiriqlar: boʻsh joylarni toʻldirish mashqlari, gaplarni qayta tuzish, soʻz boyligini kengaytirish, tinglab tushunish, qisqacha yozib olish, muhokamalar, muammoli topshiriqlarni hal qilish
• Sinfdagi amaliyot: oʻqituvchi va oʻquvchi oʻzaro muloqoti, oʻquvchilar oʻrtasidagi muloqot, yakka ish, juftlikda ishlash, kichik guruhlar, oʻzaro tuzatish

Asoslash

Smrt imkon beradigan oʻqitish va oʻrganish yondashuvi til oʻrganishga sotsiomadaniy yondashuvdan kelib chiqadigan koʻplab tamoyillarga tayanadi: oʻqitish jarayonida kontekst, oʻzaro taʼsir va muloqotning ahamiyatini tan olish, oʻrganishda bosqichma-bosqich koʻmak (scaffolding) va til hamda madaniyat vositachiligi shular jumlasidandir. Asosiy tamoyil shundan iboratki, “til va madaniyatni oʻrganish, mohiyatan, ijtimoiy shakllangan bilim va koʻnikmalar individual qobiliyatlarga aylanadigan hamkorlik jarayoni deb qaraladi.” (Hall 2012, p.48) Bu nuqtai nazarni sinf amaliyotiga tatbiq etish odatda kommunikativ yondashuv (Communicative Language Teaching, CLT) deb ataladigan oʻqitish usuliga olib keladi (Savignon 1991) . U til oʻrganishni lingvistik tuzilmalarni mexanik oʻzlashtirish jarayoni sifatida koʻradigan kognitiv yondashuvlarga javob sifatida paydo boʻlgan. Eʼtibor takrorlash va almashtirish mashqlaridan oʻquvchilar kundalik vaziyatlariga mos, mazmunli nutq tuza olishi kerakligini anglashga koʻchdi. Maqsad oʻquvchilarga alohida grammatik bilimlarni tekshiradigan testlarda yuqori ball olishni emas, balki maʼno ifodalashni oʻrgatishdir (Savignon 1991).

Bu yondashuvning Smrt bilan bogʻliq ikki muhim unsuri hamkorlikda oʻrganish hamda Smrt oʻquvchilar ehtiyojlariga moslasha olishidir.

Hamkorlikda oʻrganish

Smrt oʻquvchilarni oʻrganilayotgan tildan real va mazmunli foydalanish yoʻli sifatida birgalikda (juftlikda va/yoki kichik guruhlarda) ishlashga undash uchun yaratilgan. Buni har bir darajaning har bir boʻlimida koʻrish mumkin: masalan, oʻquvchilar avval oʻrganilayotgan grammatik tuzilmadan toʻgʻri foydalanishga qaratilgan amaliy mashgʻulotlarda birga ishlaydi, soʻng Smrt taqdim etgan vaziyatlar asosidagi nutq mashgʻulotlariga oʻtadi. Bu mashgʻulotlarda oʻqituvchi koʻpincha yoʻnaltiruvchi va/yoki maslahatchi rolini bajaradi (Harmer 2007), maqsad esa oʻrganishda muvaffaqiyatli bosqichma-bosqich koʻmak koʻrsatishdir. Sinfda bosqichma-bosqich koʻmak oʻqituvchi oʻquvchini yaqin rivojlanish zonasida (Vygotsky 1994) yoʻnaltirib qoʻllab-quvvatlaydigan, uning yordamisiz oʻzlashtira olmaydigan koʻnikmalarni egallashiga koʻmaklashadigan jarayondir. Bu yerda bosqichma-bosqich koʻmak topshiriqni soddalashtirish, yoʻnaltirish, topshiriq uchun muhim jihatlarni belgilash, umidsizlikni nazorat qilish va namuna koʻrsatish jarayonidir. (Wood et al. 1976) Bu oʻquvchilarda kommunikativ yondashuv nazariyasining markazida turadigan oʻquv mustaqilligini rivojlantiradi.

Bosqichma-bosqich koʻmak ham kurs va oʻquv materiallarini loyihalash bosqichida oʻquv dasturiga kiritilishi, ham oʻquvchilarning ayni paytdagi ehtiyojlariga qarab oʻqituvchi tomonidan sinfda koʻrsatilishi mumkin va kerak. Shu tariqa makro darajadagi va mikro darajadagi bosqichma-bosqich koʻmakni farqlash mumkin: bu oʻqituvchining turli oʻquvchi ehtiyojlarini hisobga oladigan “topshiriqlarni rejalashtirish, tanlash va ketma-ket joylashtirish” qobiliyati bilan “oʻrgatish uchun qulay lahza”dan, yaʼni sinfdagi kutilmagan vaziyatdan foydalana olish qobiliyati oʻrtasidagi farqdir (Hammond and Gibbons 2005, pp. 10-11). Smrt bunga imkon beradi.

Oʻquvchilar oʻrtasidagi hamda oʻquvchi va oʻqituvchi oʻrtasidagi ishtirok umumiy hujjatlar ustida ogʻzaki va yozma hamkorlik orqali taʼminlanadi. Masalan, oʻquvchilar sinfda yoki sinfdan tashqari mustaqil taʼlim sifatida Google hujjatlari orqali bir-birining yozma ishlarini tahrirlashi mumkin. Har bir boʻlimdagi material chiziqli boʻlmagan tarzda tuzilgan: bu oʻqituvchilarga oʻquvchilar ehtiyojlariga eng mos darslarni tanlash va rejalashtirish imkonini beradi, oʻquvchilarga esa sinfdan tashqarida oʻzlarini qiziqtirgan yoʻnalishlar ustida ishlash imkoniyatini yaratadi va shu orqali oʻquv mustaqilligi oshib, oʻrganishga boʻlgan motivatsiya kuchayadi.

Oʻqituvchining vazifasi oʻquvchilar bilim va koʻnikmalarni ichki oʻzlashtirishiga olib keladigan madaniyat va til vositachiligi jarayonini taʼminlashdir: “bu jarayon oʻquvchilarning kognitiv va lingvistik ijtimoiylashuvini oʻz ichiga oladi, chunki oʻqituvchilar ularni ... taʼlim diskursiga olib kiradi” (Hammond and Gibbons 2005, p.8). Vositachilik texnologiyalar kabi vositalar yoki vositachi artefaktlar orqali ham amalga oshadi (Motteram and Sharma 2009).

Oʻquvchi ehtiyojlariga moslashish: raqamli savodxonlik

Tildan foydalanish va texnologiyadan foydalanish tobora bir-biridan ajralmas boʻlib bormoqda, shuning uchun til oʻqituvchilari oʻquvchilarida raqamli savodxonlik koʻnikmalarini rivojlantirishi kerak. Ingliz tilini oʻrganishdagi asosiy turtki kelajakdagi akademik va kasbiy faoliyatda hamda ijtimoiy maqsadlarda veb asosidagi raqamli vositalardan foydalanish istagi va zaruratidir. Shunday qilib, texnologiyaning sinfda odatiy holga aylanishi uning oʻquvchilar hayotida odatiy holga aylanganini aks ettiradi. Texnologiya sinf devorlaridan tashqaridagi real dunyo bilan bogʻlanish imkonini beradi va tildan foydalanishni kontekstga joylashtiradi (Motteram and Sharma 2009). Smrt sinfda oʻqituvchi bilan yuzma-yuz muloqotni onlayn materiallar bilan uygʻunlashtiradigan aralash taʼlim usulini oʻzida mujassam etadi; shu tariqa texnologiya ham topshiriqlarga integratsiya qilingan, ham sinf jarayoniga singdirilgan. Raqamli vositalar til va madaniyat vositachiligini qoʻllab-quvvatlaydi.

Smrt juda moslashuvchan boʻlib, oʻquvchilarga sinf sharoitida oʻz surʼatida ishlash imkonini beradi. Oʻqituvchilar sinfdagi vaziyatni kuzatib, barcha oʻquvchilar uchun oʻrganish samarasini oshirish maqsadida surʼatni darhol oʻzgartirishi mumkin. Bu, masalan, yozma topshiriq uchun qoʻshimcha mashgʻulotlar yoki izlanish imkoniyatlari shaklida boʻlishi yoxud tezroq ishlaydigan oʻquvchilarga oʻqituvchi blogi orqali nozikroq grammatik mavzularni oʻrganish imkonini berish shaklida boʻlishi mumkin. Bu oʻquvchilarga oʻz kompetensiyalarini chuqurroq rivojlantirish imkonini beradi. Yuzma-yuz va onlayn materiallarning uygʻunligi oʻqituvchiga oʻquvchilar ehtiyojlariga eng mos vositadan foydalanish va taqdimot shaklini mashgʻulotga moslash imkonini beradi (Motteram and Sharma 2009). Sinf vaqti ravonlikni rivojlantirish va grammatika kabi “noaniq” sohalarni oʻqituvchi tushuntirib berishi uchun ishlatilishi mumkin, oʻquvchining mustaqil taʼlimi esa aniq ha/yoʻq javobini bera oladigan interaktiv sayt orqali lugʻat oʻzlashtirish kabi “aniq” sohalarga hamda darsdan oldingi oʻqish mashgʻulotlariga qaratilishi mumkin. Bu toʻliq qamrovli oʻquv muhitini yaratishda oʻquvchilar uchun ham, oʻqituvchilar uchun ham bebaho yordamdir.

Autentik kontekst

Smrt tilni mazmunli kontekstga joylashtiradi: internetdan istalgan paytda olinadigan tinglab tushunish mashgʻulotlaridan tortib yangiliklar saytlari kabi jonli manbalardagi dolzarb oʻqish materiallarigacha real hayotdan olingan ulkan hajmdagi materiallar taqdim etiladi. Oʻquvchilar raqamli bogʻlangan muhitda yashaydi va aynan shu manbalardan foydalanib oʻrganish ularning kundalik hayoti bilan bevosita va dolzarb aloqa hosil qiladi. Smrt ingliz tilida soʻzlashilmaydigan mamlakatlardagi oʻquvchilarga veb materiallardan foydalanishda vositachilik qiladi: mos materiallarni puxta tanlash va ularni tegishli topshiriq hamda mashgʻulotlar bilan birlashtirish orqali oʻquvchilarning bu materiallar bilan tanishuviga bosqichma-bosqich koʻmak koʻrsatadi. Texnologiya imkoniyatlari hamkorlikka va muloqotga asoslangan oʻquv jarayonini yaratishga yordam beradi.

Kompetensiyani rivojlantirish

Smrt oldinga intiluvchan va natijaga yoʻnaltirilgan. Krashenning kiritish gipotezasi (i+1) (Krashen 1982) oʻquvchilarni kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish uchun oʻziga va boshqalarga doimo yangi talablar qoʻyishga undaydi, Smrt esa buni xavfsiz, jamoaviy muhitda ragʻbatlantiradi. Smrt oʻquvchilar kompetensiyasini darajama-daraja oshirib boradi va ularni tildan aniq maqsadlarda foydalanishdan (masalan, ENG 110 darajasida odatlar va kundalik tartibni tasvirlash) mavhum gʻoya va tushunchalar haqida mulohaza yuritish va ularni ifodalashgacha (masalan, ENG 130 darajasida sabablar haqida taxmin va farazlar qilish) olib boradi. (Taxminiy nutq funksiyalarining toʻliq roʻyxati uchun ilovaga qarang.) Tizim haftalik va oylik testlarni oʻz ichiga oladi. Haftalik testlar formativ boʻlib, aynan oʻsha haftaning grammatikasi, lugʻati va nutq funksiyalarini oʻquvchilar qanday tushunganini baholash uchun yozilgan. Ular oʻquvchi va oʻqituvchilarga nima tushunilgani va oʻzlashtirilgani, nima esa tushunilmagani haqida aniq fikr-mulohaza beradi. Bu esa oʻz navbatida oʻqituvchilarga oʻsha hafta darslarining qayta koʻrib chiqilishi kerak boʻlgan jihatlariga eʼtibor qaratish imkonini beradi. Oylik testlar summativ boʻlib, har bir oʻquvchining darajasini aniq baholab, uni boshqa darajadagi guruhga oʻtkazish kerak yoki kerak emasligini aniqlashga yordam berishdan tashqari, oylik hisobotlar uchun ham ishlatilishi mumkin (baʼzi davlat idoralari talab qilganidek). Testlar oʻquvchilarga, ayniqsa yuqori darajalarda, xalqaro tan olingan til bilish imtihonlarida uchrashi mumkin boʻlgan savol turlari bilan tajriba beradi. Biroq baholash yozma va ogʻzaki nutqni sifat jihatidan baholashni ham oʻz ichiga oladi va shu orqali oʻzlashtirishni yaxlit baholash taʼminlanadi.

Kompetensiyalar

Kommunikativ kompetensiyalarga eʼtibor qaratish oʻquv dasturiga nimalarni kiritish haqidagi qarorlar uchun tamoyilga asoslangan poydevor boʻladi (Hall 2012, p.117). Kommunikativ til kompetensiyasini rivojlantirish Smrt uchun ham, oʻquvchining oʻzlashtirishi uchun ham asosiy omildir. Uni toʻrt yoʻnalishga ajratish mumkin: lingvistik, matn, sotsiomadaniy va funksional kompetensiya. Bundan tashqari, strategik kompetensiya barcha boshqa kompetensiyalarni qamrab oluvchi kompetensiya deb qaraladi, u “til kompetensiyasining boshqa barcha tarkibiy qismlarini tildan foydalanishning muayyan konteksti va vaziyatiga uygʻunlashtirish va qoʻllashni boshqaradi” (Pawlikowska - Smith 2002, p.6).

Lingvistik kompetensiya

Lingvistik kompetensiya leksik, fonologik va sintaktik bilim va koʻnikmalarni oʻz ichiga oladi, boshqacha aytganda, nutq tuzish va ifodalash, soʻzlar va qoidalarni bilish bilan bogʻliq jihatlarni. Bular oʻquvchilar oʻqishda oldinga siljigani sari hayotiy ahamiyatga ega boʻladi va Smrt aynan shunga qaratilgan. Soʻz boyligini oshirish mashgʻulotlari, grammatik tuzilmalar ustida mashq, gaplarni qayta tuzish, talaffuz mashqlari Smrt oʻquv dasturining har bir darajasida mavjud.

Matn kompetensiyasi

Bu kompetensiya oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki diskursni qanday boshqarishini rivojlantiradi: masalan, bogʻlovchi vositalar, izchillik, diskurs belgilari, suhbat usullari va h.k.dan, ayniqsa uzunroq nutq yoki matnda foydalanish. Yuqori darajalarda bunga tobora koʻproq eʼtibor qaratiladi.

Sotsiomadaniy kompetensiya

Bu kompetensiya oʻquvchilar tildan muayyan vaziyatlarda qanday foydalanishi va bu foydalanishning sotsiomadaniy jihatlari bilan bogʻliq. Unga xushmuomalalik qoidalari; nutq uslubi, sheva yoki til variantiga nisbatan sezgirlik; uslubiy muvofiqlik meʼyorlari; “tabiiylik”ni his qilish; idiomalar va koʻchma maʼnodagi iboralarni bilish; madaniyat, urf-odat va institutlarni bilish; madaniy ishoralarni bilish; ijtimoiy munosabatlarni oʻrnatish va saqlash uchun muloqot koʻnikmalari orqali tildan foydalanish kiradi. Bular oʻquvchilar tanishish va salomlashishning oʻrinli usullarini oʻrganadigan Smrt 110 darajasining eng boshidan tortib, tildan akademik va rasmiy foydalanishning oʻrinliligiga koʻproq eʼtibor qaratiladigan Smrt 130 darajasigacha uchraydi. Butun dastur davomida bunga rolli oʻyin vaziyatlari, video lavhalar, oʻqish va yozish mashgʻulotlari orqali erishiladi.

Funksional kompetensiya

Funksional foydalanish oʻquvchilar ixtiyoridagi til resurslari hamda ular soʻrash, taklif qilish, mehmonga chaqirish va h.k. kabi hayotiy funksiyalarni bajarish uchun tilning muayyan jihatlaridan qanday foydalanishi bilan bogʻliq. Bular Smrt oʻquv dasturida bosqichma-bosqich kiritib boriladi va oʻquvchilar barcha darajalarni oʻtib boʻlgach, kompetensiyaga aylanadi. Qisqasi, Smrt bularning barchasini strategik kompetensiya deb ataladigan yaxlitlikda birlashtiradi: oʻqituvchi va oʻquvchilar birgalikda muloqot qobiliyatlarini baholaydi hamda oʻquvchilar muloqotidagi mavjud qiyinchilik va/yoki uzilishlarni bartaraf etadi, natijada tildan funksional foydalanish samaradorligi oshadi.

Adabiyotlar

Hall, J.K. (2012) Teaching and Researching Language and Culture, (2nd edition), Harlow, Pearson Longman

Hammond, J. and Gibbons, P. (2005) ‘Putting scaffolding to work: the contribution of scaffolding in articulating ESL education’, Prospect, vol. 20, no. 1, pp. 6–30.

Harmer, J. (2007) The Practice of English Language Teaching (4th edition), Harlow, Longman

Krashen, S. (1982). Principles and practices in second language acquisition. Oxford: Pergamon

Motteram, G. and Sharma, P. (2009) ‘Blending learning in a Web 2.0 world’, International Journal of Emerging Technologies & Society, vol.7, no .2, pp. 83–96

Pawlikowska - Smith, G. (2002) Canadian Language Benchmarks 2000: Theoretical Framework. Centre for Canadian Language Benchmarks

Savignon, S.J. (1991) ‘Communicative Language Teaching: State of the Art’ TESOL Quarterly, vol. 25, no. 2, pp. 261-277

Vygotsky, L.S. (1994) ‘Interaction between learning and development’ in Stierer, B. and Maybin, J., (eds) Language, Literacy and Learning in Educational Practice, Clevedon, Multilingual Matters Limited.

Wood, D., Bruner, J.S. and Ross, G. (1976) ‘The role of tutoring in problem solving’, Journal of Child Psychology, vol. 17, no. 2, pp. 89–100

Smrt oʻquv dasturi nazariyasi hujjatiga ilova

Smrt darajalarining Chet tillarni bilishning umumyevropa kompetensiyalari (CEFR) bilan muvofiqligi. Havola

Ingliz tili darajalari muvofiqligi jadvali